Parki narodowe Szkocji to obszary chronione o wyjątkowej wartości przyrodniczej, w których rozwój jest ograniczony w celu ochrony środowiska. Obecnie w Szkocji znajdują się dwa parki narodowe: Park Narodowy Loch Lomond i Trossachs, utworzony w 2002 roku, oraz Park Narodowy Cairngorms, powstały w 2003 roku.
W przeciwieństwie do parków narodowych w innych krajach europejskich, w Szkocji nie są to niezamieszkane tereny państwowe. Większość gruntów jest własnością prywatną, w tym organizacji zajmujących się ochroną przyrody, takich jak National Trust for Scotland, i nadal jest zamieszkana oraz wykorzystywana przez ludzi. Choć krajobrazy mogą sprawiać wrażenie "dzikich", kształtowane są przez działalność człowieka od tysiącleci.
Podobnie jak ich odpowiedniki w Anglii i Walii, szkockie parki narodowe to przede wszystkim "zarządzane krajobrazy" i są klasyfikowane jako obszary chronione kategorii V według IUCN. Parki narodowe to tylko jedna z kilku form ochrony krajobrazu i środowiska naturalnego Szkocji. Dostęp publiczny do większości terenów w Szkocji regulowany jest przez Land Reform (Scotland) Act 2003, który pozwala na rekreacyjne korzystanie z nich, takie jak piesze wędrówki, biwakowanie, jazda na rowerze, spływy kajakowe, pływanie i wspinaczka, pod warunkiem przestrzegania zasad określonych w Scottish Outdoor Access Code.
Treść
Lista parków narodowych w Szkocji
Historia sieci szkockich parków narodowych
Idea parków narodowych narodziła się w Stanach Zjednoczonych w latach 60. XIX wieku wraz z utworzeniem obszarów chronionych, takich jak Yosemite. John Muir, Szkot, był jednym z pierwszych zwolenników ochrony przyrody w USA i odegrał kluczową rolę w tworzeniu parków narodowych oraz rezerwatów w Szkocji, a także w ogólnym ruchu na rzecz ochrony przyrody i fauny kraju.
W XIX i na początku XX wieku koncepcja ochrony odległych lub dzikich terenów oraz promowania dostępu publicznego zyskała na popularności. W 1931 roku zaproponowano utworzenie parku narodowego w Cairngorms w Szkocji, a także kilku parków w Anglii i Walii. Jednak po II wojnie światowej, podczas gdy Anglia i Walia ustanowiły 10 parków narodowych w latach 1951–1957, w Szkocji nie powstał żaden park narodowy. Zamiast tego utworzono tzw. "National Park Direction Areas", co dawało rządowi centralnemu uprawnienia do przeglądu decyzji planistycznych podejmowanych przez władze lokalne.
Mimo licznych raportów i rekomendacji, dopiero po powstaniu szkockiego parlamentu w 1999 roku podjęto konkretne działania. Dwa obecne szkockie parki narodowe zostały wyznaczone na mocy National Parks (Scotland) Act 2000, jednej z pierwszych ustaw uchwalonych przez parlament. Od tego czasu nie utworzono żadnych dodatkowych parków narodowych, choć Park Narodowy Cairngorms został rozszerzony w 2010 roku o dodatkowy obszar Perthshire.
Proponowane przyszłe parki narodowe
W czerwcu 2005 roku szkocki rząd ogłosił plany utworzenia pierwszego nadmorskiego i morskiego parku narodowego w Szkocji. Rozważano pięć możliwych lokalizacji dla tego projektu, w tym Solway Firth, Wyspy Argyll i Wybrzeże, Ardnamurchan, Small Isles i południowe wybrzeże Skye, północne wybrzeże Skye i Wester Ross, a także North Uist, Sound of Harris, Harris i South Lewis. Jednak do 2023 roku żaden morski park narodowy nie został utworzony.
W 2011 roku szkocki rząd odrzucił propozycję utworzenia parku narodowego na wyspie Harris. W 2013 roku Scottish Campaign for National Parks zaproponowała siedem kolejnych obszarów, w tym Harris, Wester Ross, Glen Affric, Mull i Small Isles (planowane jako park morski), Ben Nevis, Glen Coe i Black Mount, Galloway oraz Cheviot Hills. Żadna z tych propozycji nie została jednak zrealizowana.
Po zawarciu porozumienia o podziale władzy między Szkocką Partią Narodową a Szkockimi Zielonymi po wyborach do szkockiego parlamentu w 2021 roku, rząd zobowiązał się do wyznaczenia co najmniej jednego nowego parku narodowego do 2026 roku. Zainteresowane obszary mogły składać wnioski od października 2023 do lutego 2024. Do października 2023 rady i lokalne grupy z regionów takich jak Galloway, Scottish Borders, Tay Forest, Ben Nevis i Lochaber, Eilean a’ Cheo (Skye i Raasay), Affric to Alladale, Glen Affric, Lammermuir Hills i Long Bay, a także Loch Awe rozważały ubieganie się o status parku narodowego.