Ojcowski Park Narodowy w powiecie krakowskim, w województwie małopolskim, w południowej Polsce

Ojcowski Park Narodowy, znany także jako Park Narodowy Ojców (po polsku: Ojcowski Park Narodowy), jest obszarem chronionym w Polsce, położonym w powiecie krakowskim, w województwie małopolskim, na południu kraju. Został utworzony w 1956 roku i zawdzięcza swoją nazwę wsi Ojców, w której znajduje się jego siedziba.

Mimo że jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce, jego pierwotna powierzchnia 14,40 km² została powiększona do 21,46 km². Z tego obszaru 15,28 km² pokrywają lasy, a 2,51 km² znajduje się pod ścisłą ochroną. Park leży około 16 km na północ od Krakowa, w jurajskim regionie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

Ojcowski Park Narodowy: co warto wiedzieć

Jak dotrzeć do Ojców Parku Narodowego

Fauna i flora Ojców Parku Narodowego

Najlepsza pora na wizytę w Ojcowskim Parku Narodowym

Legendy Ojców Park Narodowy w Polsce

Jaskinie ojcowskiego parku narodowego w Polsce

Co zobaczyć i robić w Ojcowskim Parku Narodowym

Aktywności i polecane wycieczki

Pochodzenie nazwy Ojców

Określenie Ojców wywodzi się od pierwszego murowanego zamku, zbudowanego lub przebudowanego przez Kazimierza Wielkiego w Osadzie nad Prądnikiem. Na cześć ojca, który niegdyś ukrywał się w dolinie, Władysława Łokietka, zamek otrzymał nazwę „Ojciec przy Skale”. Z czasem ludzie uprościli tę nazwę i zaczęli mówić o nim po prostu „Ojciec”, a później skrócili ją do Ojców. Określenie to zaczęto odnosić także do wsi leżącej u stóp zamku, wcześniej znanej jako Osada nad Prądnikiem.

Różnorodność biologiczna Ojcowskiego Parku Narodowego

Różnorodność biologiczna Ojcowskiego Parku Narodowego jest imponująca, żyje tu ponad 5500 gatunków. Około 4600 z nich to gatunki owadów, w tym 1700 gatunków chrząszczy i 1075 gatunków motyli. Stwierdzono także występowanie 135 gatunków ptaków. Jeśli chodzi o ssaki, park jest ostoją bobrów, borsuków, gronostajów oraz 15 gatunków nietoperzy, z których wiele zimuje w jaskiniach.

Wszystkie te gatunki znajdują w obszarze chronionym idealne warunki do przetrwania, ponieważ geografia Ojcowskiego Parku Narodowego charakteryzuje się rzeźbą krasową, w której skały rozpuszczalne tworzą wapienne formy skalne. Oprócz dwóch dolin rzecznych, Prądnika i Sąspówki, park usiany jest licznymi urwiskami, wąwozami i ponad 400 wapiennymi jaskiniami. Najbardziej znana jest Jaskinia Łokietka, o głębokości 320 metrów, nazwana tak na cześć króla Władysława I Łokietka, który według przekazów miał się w niej ukrywać. Równie charakterystyczne są formy skalne, z których najsłynniejsza jest Maczuga Herkulesa, wapienna kolumna wznosząca się 25 metrów ponad otaczający teren.

Dziedzictwo historyczne i kulturowe Ojcowskiego Parku Narodowego

Okolice Ojcowa były zamieszkane od czasów prehistorycznych, o czym świadczą ślady osadnictwa z okresu paleolitu sprzed około 120 000 lat. Obfitość krzemienia w regionie była kluczowym czynnikiem przyciągającym pierwszych ludzi.

Na terenie parku znajdują się liczne historyczne zamki, między innymi ruiny gotyckiego zamku w Ojcowie oraz dobrze zachowany renesansowy zamek w Pieskowej Skale. Twierdze te tworzyły średniowieczny system obronny w południowo-zachodniej Polsce, znany jako „Szlak Orlich Gniazd”, zbudowany z polecenia króla Kazimierza Wielkiego.

Ponadto na terenie parku działają dwa muzea: Muzeum profesora Władysława Szafera, nazwane na cześć osoby, która zabiegała o utworzenie parku narodowego w Ojcowie, oraz filia Narodowej Kolekcji Sztuki w Krakowie, mieszcząca się na zamku w Pieskowej Skale.

Geografia Ojcowa

Zróżnicowana rzeźba terenu, ekspozycja stoków i różne mikroklimaty były kluczem do dużej różnorodności roślin w Ojcowskim Parku Narodowym. Występuje tu około 1000 gatunków roślin naczyniowych, zgrupowanych w 60 zbiorowiskach roślinnych, co daje parkowi trzecie miejsce w Polsce pod względem bogactwa gatunkowego po Tatrach i Pieninach. Dodatkowo stwierdzono ponad 311 gatunków mchów, ponad 1200 gatunków grzybów i około 200 gatunków porostów.

Willibald Besser, pierwszy badacz flory Doliny Prądnika, opisał tę dolinę jako „Vallis pulcherrima et plantis raris ditissima” (piękna dolina, niezwykle bogata w rzadkie rośliny). Choć od tamtej pory minęło ponad dwieście lat, spostrzeżenie Bessera z 1809 roku pozostaje aktualne mimo zmian w roślinności.

W okolicach Ojcowa można spotkać wiele gatunków reliktowych, czyli pozostałości dawnych epok. Nie występują tu jednak endemity, czyli gatunki rosnące na niewielkich, ściśle ograniczonych obszarach. „Brzoza ojcowska”, którą przez długi czas uważano za endemit, występuje także w innych krajach, takich jak Siedmiogród, Słowacja, Ukraina oraz w rozproszonych miejscach Skandynawii, a także w Polsce.

Geologia

Budowa geologiczna

Widoczne na obszarze Ojcowskiego Parku Narodowego formacje skalne to wapienie górnojurajskie o miąższości około 200 metrów, powstałe z nagromadzenia szczątków organizmów morskich żyjących około 150 milionów lat temu. Ich barwa zazwyczaj waha się od białej przez jasnożółtą po jasnoszarą.

W okolicach Ojcowa występują dwa typy wapieni: wapienie skaliste i wapienie ławicowe. Wapienie skaliste budują masywne skały wapienne, charakteryzujące się dużą twardością, gęstością, klinowatymi spękaniami i brakiem krzemionki. Do najczęstszych skamieniałości należą tu gąbki. Natomiast przestrzenie między skałami tworzą wapienie ławicowe o zróżnicowanej miąższości, podobne litologicznie do skalistych, lecz różniące się uławiceniem i obecnością konkrecji krzemionkowych. Wśród skamieniałości spotyka się brachiopody oraz sporadycznie amonity.

Geneza geologiczna

W paleogenie południowa część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej podlegała długotrwałym procesom denudacyjnym, w wyniku których powstała rozległa, lekko pofalowana równia wzniesiona na około 450 m n.p.m., zwana powierzchnią zrównania paleogeńskiego. W pobliżu parku, szczególnie od północnego zachodu, równia ta jest usiana licznymi skałkami, czyli izolowanymi ostańcami z odpornych wapieni jury, które nie zostały zniszczone podczas kształtowania się tej powierzchni.

Pod koniec trzeciorzędu, w wyniku silnej erozji rzecznej w południowej części równi, ukształtowała się współczesna sieć rzeczna. Rzeki płynące z północy na południe wycięły doliny o charakterze głębokich wąwozów. Równocześnie, w rezultacie działalności krasowych wód podziemnych, powstały liczne jaskinie.

Zlodowacenie, które tylko raz sięgnęło krawędzi Karpat, pokryło obszar wyżyny iłami, piaskami i żwirami, choć większość tych osadów została później usunięta z dolin. W czasie najmłodszych zlodowaceń na obszarze Ojcowskiego Parku Narodowego panował klimat chłodny. Pod koniec epoki lodowej równię pokryła warstwa lessu, miejscami osiągająca dziś do 8 metrów miąższości, na której rozwinęły się żyzne gleby. Obecnie w korytach rzek akumulują się muły, piaski i żwiry. Do osadów holoceńskich zalicza się także martwicę wapienną (trawertyn), występującą głównie w dnie Doliny Sąspowskiej.

Rzeźba terenu

W Ojcowskim Parku Narodowym można wyróżnić dwa główne typy form rzeźby: obszary dolinne i wierzchowiny. Obszary dolinne obejmują doliny o charakterze wąwozów o głębokości około 100 metrów, a także niewielkie doliny krasowe, takie jak jary i wąwozy, a ponadto tarasy, stożki napływowe i wzgórza. Wierzchowiny tworzą skałki rozrzucone na jurajskim płaskowyżu, otoczone osadami czwartorzędowymi.

Dolina Prądnika i Dolina Sąspowska to główne wąwozy krasowe, stale odwadniane, o stromych skalistych zboczach i płaskich dnach, do których uchodzą mniejsze doliny różnego typu, zazwyczaj suche. U wylotu tych bocznych dolin często tworzą się charakterystyczne stożki napływowe, które powodują przesunięcie koryt potoków ku przeciwległemu zboczu, jak ma to miejsce przy stożkach u wylotu wąwozów Jamki, Za Krakowską Bramą i Korytania. U ujść wielu jarów występują charakterystyczne skalne bramy.

Na zboczach dolin często można zaobserwować wyrównane powierzchnie, będące fragmentami skalnych tarasów związanych z kolejnymi etapami rozwoju dolin. W Ojcowie leżą one na wysokości około 30–40 oraz 80 metrów ponad dnem Doliny Prądnika, a w górnym biegu doliny w pobliżu Pieskowej Skały na wysokości około 12 i 40 metrów.

Fragmenty tych tarasów skalnych tworzą malownicze bramy, iglice i inne formy skałkowe, takie jak Brama Krakowska i Iglica Deotymy. Na zachowanych poziomach tarasowych znajdują się ruiny zamku w Ojcowie oraz zamek w Pieskowej Skale.

Hydrografia

Zlewnia Prądnika

Zlewnia Prądnika jest charakterystycznym obszarem krasowym, na którym występowanie potoków i dolin jest ograniczone, a te ostatnie odnawiają się regularnie. Przeważają mniejsze doliny i wąwozy, które okresowo wysychają. Prądnik, lewy dopływ Wisły, który na terenie Krakowa nosi nazwę Białucha, stanowi główną oś hydrograficzną tej zlewni. W granicach Ojcowskiego Parku Narodowego jedynym stałym dopływem Prądnika jest Sąspówka, a poniżej granic parku uchodzi Korzkiewka. Zlewnia Prądnika zajmuje łącznie powierzchnię 195,2 km², z czego 21,4 km² znajduje się w granicach parku (łączna długość cieków wynosi 16,6 km, w tym 12,2 km Prądnika).

Potoki Prądnik i Sąspówka zasilane są przez około 20 krasowych źródeł szczelinowych, które zwykle występują w dnach dolin lub w ich pobliżu. Poziomy wody w tych potokach wykazują dużą stabilność w ciągu roku, z dwoma wyraźnymi wzrostami: jednym na początku wiosny lub zimy, a drugim latem. Najniższe stany wód notuje się zimą i jesienią. Średni przepływ Prądnika wynosi 370 l/s, a Sąspówki 120 l/s. Każdego roku potoki te odprowadzają około 11 670 000 m³ wody z całej zlewni, z najwyższymi przepływami w lipcu i sierpniu oraz najniższymi w styczniu i lutym.

Źródła i wypływy

Źródła są naturalnymi wypływami wód podziemnych, występującymi w trzech poziomach wodonośnych na obszarze Ojcowa. Najważniejszy dla kształtowania warunków hydrogeologicznych jest poziom wodonośny w wapieniach jury, który ma szeroki zasięg i duże zasoby wodne. Poziom kredowy występuje jedynie w okolicach Skały i ma niewielkie znaczenie, natomiast górny, czwartorzędowy poziom wodonośny odgrywa najmniejszą rolę. Większość źródeł ma wydajność do 10 l/s, a niektóre przekraczają nawet kilkadziesiąt l/s. Wody źródlane cechują się dużą czystością i niską temperaturą, która zmienia się nieznacznie, zwłaszcza latem (od 8,5 do 10°C). Na obszarze Parku obserwuje się wyraźny trend spadku wydajności źródeł, co jest związane z poborem wód podziemnych.

Zagrożenia związane z zanieczyszczeniem

Wody powierzchniowe w Ojcowskim Parku Narodowym są zanieczyszczane przez ścieki komunalne, rolnicze, przemysłowe oraz odcieki ze składowisk odpadów, a ponadto są narażone na zanieczyszczenia pyłowe i gazowe z atmosfery.

Przez wiele lat dopływ zanieczyszczeń do wód powierzchniowych na obszarze Ojcowskiego Parku Narodowego był związany ze zrzutem ścieków z gospodarstw domowych. Przed wybudowaniem oczyszczalni ścieków w Skale (1994), Młynniku (2003) i Ojcowie (2009), ścieki ze Skały i Sułoszowej trafiały bezpośrednio do Prądnika, który przepływa przez cały Park. Oprócz ścieków komunalnych Prądnik był również zanieczyszczany przez zrzuty z zakładów mleczarskich w Skale.

W 2001 roku, ze względu na sezonowy wzrost stężeń Na+, K+, SO4²-, Cl-, NO3- i PO4+ w Prądniku i Sąspówce na obszarze Ojcowskiego Parku Narodowego, sklasyfikowano je jako wody II klasy czystości, z okresowym spadkiem do klas niższych (Kostrakiewicz, 2001).

W tym samym roku w Polsce wprowadzono Ramową Dyrektywę Wodną (RDW), która wymaga oceny stanu wód powierzchniowych na podstawie badań biologicznych wykorzystujących grupy wskaźnikowe, oprócz wcześniejszych parametrów fizykochemicznych.

Historia i prehistoria parku

Pierwsi mieszkańcy Doliny Prądnika

W Dolinie Prądnika jaskinie i schroniska skalne stały się naturalnymi miejscami zamieszkania, które przyciągały ludzi już od paleolitu ze względu na ich liczebność i dogodne warunki obronne, jakie stwarzała zróżnicowana rzeźba terenu. Najstarsze znaleziska archeologiczne z Wielkiej Jaskini Tunelowej datują się na sprzed pół miliona lat i należą do jednych z najstarszych krzemiennych narzędzi odkrytych w Polsce, wykonanych przez Homo heidelbergensis, przodka neandertalczyka. Z kolei w Jaskini Ciemnej znaleziono szczątki neandertalczyków pochodzące z końca ostatniego polskiego zlodowacenia, sprzed około 120–115 tysięcy lat. Nieliczne artefakty odkryte w tym miejscu świadczą o obecności grupy myśliwych polujących na miejscowe zwierzęta. Znaleziska te wiąże się prawdopodobnie z tradycją kulturową oryniacką, jedną z najstarszych w Europie.

Późniejsze stanowiska archeologiczne w Ojcowie i okolicach dokumentują tradycje kultury lewaluasko-mousterskiej oraz mikocko-prądnickiej. Cechują się one obecnością dużych narzędzi kamiennych, głównie o kształcie owalnym i trójkątnym, zwanych „pięściakami”, a także licznych skrobaczy i noży. Zespoły te pochodzą z jaskiń Zbójeckiej, Koziarni, Ciemnej oraz ze schroniska skalnego Wylotnego. Zwłaszcza dwa ostatnie stanowiska dostarczyły bogatego materiału archeologicznego, pozwalając wyróżnić łącznie pięć warstw kulturowych datowanych na okres od około 70 do 54 tysięcy lat przed naszą erą. Mieszkańcy tamtego okresu żyli w grupach liczących do 20 osób, prowadząc gospodarkę zbieracko-łowiecką. Wykorzystując skaliste urwiska, organizowali polowania głównie na tarpanów, renifery i mamuty, uzupełniając dietę mięsną zbieranymi roślinami. Bronią myśliwską była drewniana włócznia, a czasem używano także wapiennych kul (bolas), którym nadawano kolisty kształt przez obtłukiwanie. Takie kule znaleziono w jaskiniach Zbójeckiej i Koziarni. W Jaskini Ciemnej odkryto również jedne z najstarszych ludzkich szczątków na ziemiach polskich – ząb neandertalczyka.

Ślady osadnictwa z dolnego i środkowego paleolitu występują w pobliżu wejść do jaskiń lub w rejonie schronisk podskalnych, co wskazuje na dobrą orientację topograficzną ówczesnego człowieka, który wykorzystywał naturalne osłony od wiatru i korzystną ekspozycję słoneczną. Tzw. „oborzyska” (obozowiska) w pobliżu Jaskini Ciemnej, Koziarni, Zbójeckiej oraz schroniska skalnego Wylotnego wyróżniają się pod tym względem znakomitym położeniem.

W procesie zmian warunków życia człowieka górnego paleolitu w okolicach Ojcowa wyróżnia się kilka kultur. Ślady pierwszej z nich, kultury oryniackiej (około 40 tysięcy lat przed naszą erą), odnaleziono w osadach Jaskini Mamuciej we Wierzchowiu, gdzie odkryto kilkanaście noży z ciosów mamuta, ozdoby z kości zwierzęcych oraz płytkę z kości słoniowej.

Inne jaskinie dostarczyły charakterystycznego typu krzemiennych narzędzi o kształcie przypominającym liście wierzby, używanych jako groty oszczepów i noże myśliwskie. Najbogatszy materiał tego typu pochodzi z Jaskini Zbójeckiej w Jerzmanowicach. Na jego podstawie profesor W. Chmielewski wyodrębnił kulturę jerzmanowicką, datowaną na około 36 tysięcy lat przed naszą erą. Podobne narzędzia, choć w mniejszej liczbie, znaleziono w Jaskini Mamuciej, Koziarni oraz w schronisku skalnym na Puchaczej Skale.

Ludność kultury jerzmanowickiej zamieszkująca okolice Ojcowa cechowała się pewną stabilizacją i stosunkowo licznymi grupami, wyróżniając się specjalizacją w polowaniach na niedźwiedzie jaskiniowe. Wewnątrz jaskiń rozpalano duże ogniska, a od dymu oszołomione zwierzęta zabijano przy wejściach za pomocą włóczni z kamiennymi grotami.

W jaskiniach Ojcowa nie zachowały się ślady malarstwa naskalnego z paleolitu (znanego z Europy Zachodniej i południowego Uralu). Jedynym odzwierciedleniem sztuki ludzkiej z tego okresu są zdobienia narzędzi, związane z kulturą magdaleńską (13 i 12 tysięcy lat przed naszą erą). Badania Jaskini Maszyckiej w Dolinie Prądnika dostarczyły najbardziej reprezentatywnego materiału tej kultury w Polsce, czyniąc ją jednym z najbardziej wysuniętych na wschód stanowisk tego typu.

W mezolicie (środkowej epoce kamienia, około 8–5,5 tysiąca lat przed naszą erą) nastąpiła wyraźna ewolucja stosowanych narzędzi, charakteryzująca się ich miniaturyzacją, określaną jako „mikrolityzacja”. Mikrolity o długości 2–3 cm, o geometrycznych kształtach takich jak romby, trapezy i trójkąty, służyły jako groty strzał przy polowaniach na drobną zwierzynę oraz ptactwo wodne, a także jako elementy innych narzędzi. Tymczasową obecność ludności mezolitycznej na obszarze Ojcowa potwierdzają nieliczne krzemienne artefakty znalezione w Smardzowicach.

Neolit

Ślady osadnictwa społeczności ludzkich w okolicach Ojcowa, od pojawienia się pierwszego człowieka aż po średniowiecze, są związane przede wszystkim z neolitem (najpóźniejszą epoką kamienia, około 5,5–2,2 tysiąca lat przed naszą erą). Świadczy o tym zdecydowana przewaga neolitycznego materiału archeologicznego z jaskiń nad materiałami z innych okresów. Epoka ta wiąże się z eksploatacją górniczą krzemienia występującego w zwietrzałej glinie, prowadzoną na początku rozwoju rolnictwa i hodowli.

Odkryte w okolicach Ojcowa, Sąspowa i Bębła kopalnie oraz pracownie krzemienia dostarczyły bogatego materiału reprezentującego różne kultury neolityczne (ceramika wstęgowa ryta, kultura lendzielska, półkuliste misy, ceramika promieniowa). Jaskinie ojcowskie służyły jako czasowe schronienia dla przybyszów, zwłaszcza grup „górników”, którzy przybywali tu po krzemień z odległych osad, takich jak dolina Wisły w pobliżu Krakowa. Krzemień z okolic Ojcowa był w tym czasie znany na Morawach, Słowacji i Węgrzech. Nieliczne jaskinie, takie jak Jaskinia Ciemna, Wielki Schron w Okopach, Wierzchowska Górna oraz Jaskinia Mamucia, były zasiedlane przez dłuższe okresy.

Epoka brązu i epoka żelaza

Wynalezienie i rozpowszechnienie brązu stopniowo wyparło krzemień, który z czasem utracił znaczenie jako surowiec do wyrobu narzędzi. Spowodowało to wyraźny spadek zainteresowania okolicami Ojcowa w epoce brązu (2,2–0,6 tysiąca lat przed naszą erą), o czym świadczy niewielka liczba znalezisk archeologicznych z tego okresu.

Okres żelaza w Dolinie Prądnika reprezentowany jest jedynie przez okres rzymski (od początku naszej ery do około 375 roku n.e.) oraz wczesne średniowiecze. Ojców znajdował się wówczas na peryferiach osadnictwa. Jedynie miejscowe jaskinie i obronne formacje skalne sporadycznie zapewniały ludziom schronienie. Niewielkie zasiedlenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w epoce brązu wynikało również z naturalnych warunków niesprzyjających rolnictwu i hodowli, a także z trudnego dostępu do wody.

Stałe osadnictwo we wczesnym średniowieczu

Początki średniowiecza przyniosły ożywienie działalności osadniczej, w której kluczową rolę odegrały zamki budowane w celach obronnych na skalistych występach wzdłuż dolin, oferujących naturalnie dogodne warunki obronne. Na terenie parku zachowały się pozostałości kilku wczesnośredniowiecznych warowni. Należą do nich Ogrojec w pobliżu Jaskini Ciemnej, zamek na wzgórzu Okopy w Ojcowie oraz założenia obronne w Grodzisku i Sułoszowej. Zespół grzbietów skalnych w rejonie Ogrojca przy Jaskini Ciemnej uważany jest przez niektórych badaczy (np. profesora J. Bogdanowskiego) za najstarszy przykład umocnień obronnych w Polsce. Nie wyklucza się, że dalsze wykopaliska w ruinach zamku Kazimierzowskiego w Ojcowie oraz w zamku w Pieskowej Skale mogłyby ujawnić kolejne średniowieczne ślady osadnicze.

Stałe osadnictwo w okolicach Doliny Prądnika zaczęło kształtować się w okresie średniowiecza. Z tego czasu pochodzą początki niemal wszystkich okolicznych wsi, datowane na XII–XIV wiek, wraz z rozwojem trwalszych fortyfikacji i zamków. Początkowo dobra ojcowskie należały do Korony, która stopniowo traciła je na rzecz własności szlacheckiej i kościelnej. Już w połowie XIII wieku klasztor Klarysek w Zawichoście (później przeniesiony do Krakowa) otrzymał Grodzisko i Skałę wraz z przyległymi ziemiami. Pieskowa Skała przeszła w 1378 roku w ręce rodu Szafrańskich, natomiast Ojców pozostał własnością królewską. Ten podział na dobra królewskie, kościelne i szlacheckie utrzymał się aż do upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 roku.

Późne średniowiecze

W XIII wieku (w okresie rozbicia dzielnicowego) warownie obronne w Dolinie Prądnika odgrywały ważną rolę w zabezpieczaniu Krakowa, ówczesnej stolicy księstwa. W trakcie walk o tron krakowski Ojców stał się miejscem znaczących wydarzeń historycznych. Dla Władysława I Łokietka, który prowadził walkę o zjednoczenie Polski, Ojców stał się kluczowym punktem oparcia w jego ostatecznej konfrontacji z czeskim królem Wacławem II. Łokietek, znajdując tymczasowe schronienie w Ojcowie, mógł z bliska obserwować sytuację polityczną oraz plany Czechów w Krakowie. Do dziś legendy i źródła historyczne podkreślają, że Łokietek znalazł największe wsparcie wśród ludności wiejskiej Ojcowa i okolic, która udzieliła mu schronienia.

W XIV wieku rozpoczęto budowę systemu obronnego w Dolinie Prądnika, mającego chronić szlak handlowy z Krakowa na Śląsk. Z czasów Kazimierza Wielkiego pochodzą dwie zachowane do dziś warownie: zamek w Pieskowej Skale oraz zamek w Ojcowie, którego ruiny są obecnie malownicze.

Od XIV wieku Ojców, pierwotnie prawdopodobnie określany jako „osada nad Prądnikiem”, był wsią sołtysią obejmującą osiem okolicznych miejscowości: Jerzmanowice, Gotkowice, Smardzowice, Szklary, Zelków, Wielką Wieś, Wierzchowie i Bębło.

Górny bieg Prądnika i Pieskowa Skała w drugiej połowie XIV wieku przeszły w ręce możnych rodów szlacheckich. Zamek w Pieskowej Skale pełnił funkcję siedziby klucza dóbr obejmującego kilka wsi, który pozostawał własnością kolejnych rodów aż do końca XVIII wieku: Szafrańskich, Zebrzydowskich oraz Wielopolskich. U stóp zamku znajdowała się niewielka osada Podzamcze, a na północny wschód, w górnym biegu Doliny Prądnika, rozciągała się długa i zaludniona wieś Sułoszowa. Do dóbr pieskoskalskich należały również Wielmoża, Wymysłów, Przeginia, Sąspów, Wola Kalinowska i Kalinów.

Dolny bieg Prądnika wchodził w skład dóbr Korzkiew, obejmujących kilka wsi (m.in. Prądnik Korzkiewski, Biały Kościół, Grębynice i Korzkiew), pozostających w rękach różnych rodzin szlacheckich.

Rozwój gospodarki feudalnej znacznie pogorszył sytuację ludności wiejskiej. Chłopi najbardziej odczuwali wzrost powszechnej pańszczyzny w majątkach sołtysich. Również w sołectwie ojcowskim skarżono się m.in. na uciążliwe i długie wyprawy na targ z towarami szlacheckimi, wysokie świadczenia robocizny oraz ograniczenia w korzystaniu z lasów. Cenne informacje o sytuacji ludności w dobrach ojcowskich zawiera książka profesor Alicji Gradowskiej „Ojców w historii i legendzie”, wydana przez Ojcowski Park Narodowy.

Okres nowożytny

Od XVI wieku w Dolinie Prądnika powstawało coraz więcej rozproszonych zabudowań, z których na początku XVIII wieku, dzięki staraniom wójtów Ojcowa o osadnictwo rzemieślników, wykształciły się odrębne osady: Prądnik Ojcowski i Prądnik Czajowski – dziś znane jako Ojców i Prądnik Korzkiewski – a także Swawola (Swywola) i Hamernia Królewska. Do najczęstszych zakładów rzemieślniczych, zakładanych głównie wzdłuż potoku Prądnik od Pieskowej Skały w dół rzeki, należały tartaki, młyny zbożowe (często rozbudowywane o olejarnie), warsztaty sukiennicze, a także papiernie i prochownie. Te ostatnie miały szczególne znaczenie, gdyż dostarczały prochu na potrzeby powstań narodowych. Prochownie nad Prądnikiem zostały unieruchomione w czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku. Niektóre z nich wznowiły jednak produkcję prochu w okresie Księstwa Warszawskiego oraz podczas powstania listopadowego.

Po trzecim rozbiorze Polski Dolina Prądnika znalazła się pod panowaniem austriackim. Dobra pieskoskalskie pozostały w rękach dotychczasowych właścicieli, natomiast klucz ojcowski kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W 1809 roku Ojców i okolice włączono do Księstwa Warszawskiego, a w 1815 roku do Królestwa Kongresowego.

Nowsza historia parku

Powstanie w Ojcowie

Noc z 22 stycznia 1863 roku wyznaczyła początek najbardziej tragicznego powstania narodowego w naszych dziejach. Niekorzystna sytuacja polityczna i słabość militarna praktycznie z góry przesądzały o jego klęsce. Mimo to te kilka miesięcy walk, z dzisiejszej perspektywy pozornie desperackich, wywarło ogromny wpływ na kształtowanie świadomości narodowej i stało się istotnym elementem etosu, który odegrał kluczową rolę w odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej. Dolina Prądnika odegrała w historii powstania znaczącą rolę, zwłaszcza w jego początkowej fazie, jako miejsce wydarzeń, które zaważyły na jego dalszym przebiegu.

Oddział Apolinarego Kurowskiego

W dniach 25 i 26 stycznia 1863 roku do Ojcowa przybył oddział liczący kilkaset osób pod dowództwem Apolinarego Kurowskiego, ówczesnego naczelnika wojennego województwa krakowskiego. Zgodnie z planami powstańców Ojców, ze względu na bliskość granicy austriackiej i trudno dostępne położenie, miał stać się miejscem formowania przyszłej regularnej armii polskiej. Do obozu napływało wielu ochotników, głównie młodzież z Krakowa. W połowie lutego zgrupowanie powstańcze liczyło ponad 2000 osób, z czego 600 było uzbrojonych w kosy, około 1000 posiadało broń palną, głównie myśliwską lub przestarzałą, a reszta nie miała uzbrojenia. Główna kwatera powstańców znajdowała się w hotelu „Pod Łokietkiem”, gdzie mieściło się biuro sztabu, koszary części kosynierów i strzelców oraz szpital. Pozostali powstańcy zostali rozlokowani w chłopskich zagrodach wzdłuż Doliny Prądnika, włącznie z Pieskową Skałą. W obozie ojcowskim wyróżniał się oddział „żuawów śmierci”, utworzony w lutym 1863 roku przez pułkownika Franciszka Rochebrune’a, francuskiego oficera i założyciela szkoły szermierki w Krakowie.

Oddział A. Kurowskiego wykazywał dużą aktywność, zajmując okoliczne miasta: Olkusz, Skałę i Sławków. Powstańcy dotarli również w rejon Zagłębia Dąbrowskiego. Zagrożony koncentracją wojsk carskich w okolicy Ojcowa obóz uderzył 17 lutego 1863 roku na Miechów, gdzie poniósł całkowitą klęskę. Największe straty poniósł oddział „żuawów” Rochebrune’a.

Ojców – inspiracja dla poetów i malarzy XIX i XX wieku

Po utracie niepodległości i ostatecznym wytyczeniu granic pod zaborami Ojców stał się jednym z najatrakcyjniejszych miejsc w południowej części Królestwa Kongresowego, zyskując uznanie wśród malarzy, poetów i uczonych. W tym okresie malowniczą Dolinę Ojcowa odwiedzali wybitni twórcy tacy jak Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Wężyk, Klementyna Tańska-Hoffmanowa, Fryderyk Chopin, Jadwiga Łuszczewska (Deotyma), Wojciech Gerson, Stanisław Staszic i Wojciech Jastrzębowski. Wielu z nich pozostawiło po sobie w Ojcowie ślady w postaci opisów, wspomnień, dzienników, wierszy oraz publikacji naukowych.

Epoka romantyzmu przyniosła Ojcowowi swoiste odrodzenie dzięki ocaleniu licznych dawnych legend i mitów, które przez stulecia zaludniały miejscowe zamki, skały i jaskinie postaciami rycerzy, zbójców, nieszczęśliwych panien, czarownic, demonów i dobrych duchów. Legendy te, spisane m.in. przez Oskara Kolberga, Jadwigę Łuszczewską, Stanisława Ciszewskiego, Emilię Sukertową i innych, nadają Dolinie Prądnika szczególny, niepowtarzalny urok.

Zmiany właścicieli w Dolinie Prądnika

W 1829 roku rząd sprzedał dobra ojcowskie Konstantemu Wolickiemu, który po opuszczeniu kraju przekazał posiadłość Karolowi Szulcowi. Transakcja ta nie została jednak uznana przez władze rosyjskie, które skonfiskowały majątek Wolickiego i w 1837 roku wystawiły go wraz z ruinami zamku na licytację, sprzedając całość Wojciechowi Prędowskiemu. Po nim majątek odziedziczył jego syn Henryk. W 1859 roku Ojców nabył od rodziny Prędowskich znany historyk i miłośnik starożytności Aleksander Przezdziecki. Zbudował on w Ojcowie pierwsze zakłady zdrojowe i planował odbudowę wieży zamkowej, lecz zamiary te przekreślił wybuch powstania styczniowego.

Zniechęcony pożarem Ojcowa w czasie powstania Przezdziecki sprzedał w 1865 roku dobra ojcowskie kupcom z Wrocławia (Maurycemu Adlerowi oraz braciom Maurycemu, Markowi i Samuelowi Staubom), zastrzegając dla siebie ruiny zamku, Dolinę Prądnika i jaskinie Ciemną oraz Łokietka. Po jego śmierci syn Gustaw sprzedał tę już niewielką część majątku w 1878 roku Janowi Zawiszy, pierwszemu badaczowi jaskiń w Ojcowie, który zamierzał odzyskać od kupców resztę klucza ojcowskiego i odbudować zamek.

W 1883 roku właścicielem dóbr nabytych od kupców został jednak markiz Huntley de Gordon. Zgodnie z testamentem Przezdzieckiego z 1887 roku J. Zawisza odziedziczył ruiny zamku i pozostałe dobra, które następnie przeszły na jego najmłodszą wnuczkę Ludwikę Krasińską (później Czartoryską). Gordon nie wywiązał się z warunków umowy i nie zapłacił należnej sumy, w wyniku czego jego majątek wystawiono na licytację. W 1892 roku tę część klucza ojcowskiego nabył Ludwik Krasiński, ojciec przyszłej właścicielki Ludwiki Czartoryskiej, stając się jedynym właścicielem Ojcowa.

Wówczas dobra ojcowskie obejmowały wsie: Prądnik Ojcowski, Podzamcze (Kolencin), Czajowice, Smardzowice, Jerzmanowice, Szklary, Hamernię i Bębło. Aż do reformy rolnej po drugiej wojnie światowej cały ten obszar pozostawał własnością Ludwiki Czartoryskiej. Pod koniec XIX wieku Ojców stał się znanym ośrodkiem turystycznym i zdrojowym.

Dobra pieskoskalskie uległy w XIX wieku znacznemu ograniczeniu. W 1842 roku przeszły w ręce rodziny Mieroszewskich, która utraciła dużą część majątku. Wskutek licznych zmian właścicieli oraz zadłużenia zamek i resztki dóbr stały się przedmiotem licytacji, której udało się zapobiec dzięki inicjatywie towarzystwa założonego przez Adolfa Dygasińskiego, które wykupiło zamek. Pod koniec XIX wieku w Pieskowej Skale powstało kilka sanatoriów wzorowanych na Ojcowie, lecz zostały one zniszczone podczas pierwszej wojny światowej.

Klucz korzkiewski został pod koniec XIX wieku rozparcelowany, choć część dóbr pozostała w rękach prywatnych. Po kongresie wiedeńskim krakowskie Klaryski utraciły również posiadłości w Grodzisku.

Ojców i wojny światowe

Obie wojny światowe nie spowodowały w Dolinie Prądnika większych strat materialnych, poza rabunkową eksploatacją lasów w rejonie Pieskowej Skały. W czasie drugiej wojny światowej w okolicach Ojcowa, głównie w Skale i sąsiednich miejscowościach, działał ruch oporu. Oddziały partyzanckie BCh „Badurka” oraz AK „Bicza” i „Żmija” przeprowadziły szereg udanych akcji sabotażowych w okolicznych wsiach. Wyzwolenie Ojcowa i okolic nastąpiło 18 stycznia 1945 roku.

Natura 2000

Sieć Natura 2000 obejmuje dwa typy obszarów chronionych: Obszary Specjalnej Ochrony Ptaków (OSO) oraz Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk (SOO). W Polsce planuje się wyznaczenie 142 obszarów dla ochrony ptaków i 817 obszarów siedliskowych, co łącznie ma stanowić około 21% powierzchni kraju.

Dolina Prądnika w sieci Natura 2000

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony zagrożonych siedlisk i gatunków na kontynencie europejskim. Tworzenie tej sieci rozpoczęto we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej w 1992 roku na podstawie dwóch dyrektyw Rady Europy: dyrektywy 79/409/EWG w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (tzw. Dyrektywa Ptasia) oraz dyrektywy 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dyrektywa Siedliskowa). Celem Natury 2000 jest ochrona zarówno zagrożonych siedlisk i gatunków, jak i typowych dla Europy siedlisk przyrodniczych. W Polsce przygotowania do tworzenia tej sieci rozpoczęły się jeszcze przed przystąpieniem do UE w 2004 roku, a ostatecznie Ojcowski Park Narodowy został włączony do sieci w 2007 roku.

Siedliska przyrodnicze w Ojcowskim Parku Narodowym

Ojcowski Park Narodowy został włączony do sieci Natura 2000 w obecnych granicach jako specjalny obszar ochrony siedlisk „Dolina Prądnika” (kod PLH120004). Występują tu różnorodne typy siedlisk przyrodniczych, których ochrona jest kluczowa zgodnie z Dyrektywą Siedliskową, takie jak murawy kserotermiczne, zarośla, łąki ekstensywne, źródła wapienne, skaliste ściany, jaskinie niedostępne dla zwiedzających i inne. Występują tu również gatunki roślin i zwierząt, takie jak pospolita orchidea, traszka grzebieniasta, nietoperz podkowiasty, bóbr europejski i wydra. Dyrektywa zakłada utrzymanie „właściwego stanu ochrony” tych siedlisk i gatunków.

Gospodarcze wykorzystanie obszaru Natura 2000

Ochrona w ramach sieci Natura 2000 nie wyklucza gospodarczego użytkowania tych terenów, pod warunkiem zapewnienia ochrony siedlisk i gatunków. Dlatego każdy projekt mogący w istotny sposób oddziaływać na przyrodę Ojcowskiego Parku Narodowego musi zostać poddany ocenie jego skutków. Sieć Natura 2000 uzupełnia system ochrony przyrody funkcjonujący w Polsce do 2004 roku, wzmacniając potrzebę ochrony parku ze względu na występowanie siedlisk i gatunków ważnych dla Wspólnoty Europejskiej.

Historia powstania parku

Pierwsze próby utworzenia Ojcowskiego Parku Narodowego

Pierwsze wysiłki na rzecz ochrony przyrody w Dolinie Prądnika znalazły odzwierciedlenie w prasie, gdzie pojawiały się protesty przeciwko eksploatacji lasów. Krytykowano brutalne praktyki kupców z Wrocławia, którzy dewastowali lasy ojcowskie, ignorując warunki umowy sprzedaży i wycinając bez opamiętania drzewostan w okolicach Smardzowic, Woli Kalinowskiej i Sąspowa.

Ówczesne ustawodawstwo całkowicie pomijało kwestie ochrony przyrody. Bez przeszkód prowadzono wybieranie osadów z jaskiń, wykorzystując cenny materiał nawozowy. Najbardziej ucierpiały jaskinie Koziarnia i Nietoperzowa, gdzie w latach 1877–1878 wybieranie namuletu prowadzono z inicjatywy nadzoru górniczego Górnego Śląska pod kierunkiem O. Grubego. W innych jaskiniach udostępnionych do zwiedzania niszczono szatę naciekową, co wywoływało protesty w relacjach o Ojcowie i w ówczesnej prasie.

Poprzedni właściciel Ojcowa, Jan Zawisza, amator archeologii i pionier badań nad miejscowymi jaskiniami, wniósł również znaczący wkład w ochronę przyrody na tym obszarze. Zaczął stopniowo wykupywać od kupców wrocławskich grunty w Dolinie Prądnika i jej otoczeniu. Działania te kontynuował kolejny właściciel, Ludwik Krasiński.

Społeczeństwo polskie, obserwując degradację przyrody w Dolinie Prądnika, szybko reagowało na akty wandalizmu. Mimo braku odpowiednich działań ze strony władz podejmowano pierwsze kroki w kierunku ochrony przyrody. Przykładem może być spółka akcyjna założona pod koniec XIX wieku z inicjatywy Adolfa Dygasińskiego, która wykupiła zamek w Pieskowej Skale wraz z okolicznym lasem i skałami.

Dolina Prądnika

Dolina Prądnika była przedmiotem starań ochronnych już od początku XIX wieku, związanych z pierwszymi badaniami prowadzonymi na tym terenie. W tym czasie odkrywano kolejne gatunki roślin i zwierząt oraz prowadzono naukowe eksploracje jaskiń. Krajobraz Ojcowa stał się tematem artykułów i wspomnień, inspirując wielu artystów i poetów. Piękno Doliny Prądnika, w połączeniu z bogatą bioróżnorodnością oraz historią archeologiczną, przyciągało licznych zwolenników jej ochrony w ówczesnym Królestwie Kongresowym, dzięki czemu zyskała miano „polskiej Szwajcarii”.

Powstanie Muzeum Regionalnego

Założenie Muzeum Regionalnego w Ojcowie przez Stanisława Jana Czarnowskiego pod koniec XIX wieku odegrało istotną rolę edukacyjną w popularyzowaniu idei ochrony przyrody w Dolinie Prądnika. Jednak te i inne indywidualne inicjatywy aż do wybuchu pierwszej wojny światowej przynosiły ograniczone efekty, ponieważ nie wprowadzono rozwiązań prawnych, które zapewniłyby właściwą ochronę środowiska Doliny Prądnika. Dopiero w okresie międzywojennym, wraz z powołaniem Państwowej Komisji Ochrony Przyrody, przekształconej później w Państwową Radę Ochrony Przyrody pod przewodnictwem profesora Władysława Szafera, doceniono znaczenie ochrony przyrody w Ojcowie. Z inicjatywy profesora Szafera opracowano pierwszą monografię naukową Doliny Prądnika i Sąspowskiej, opublikowaną w czasopiśmie „Ochrona Przyrody” w 1924 roku. Zawierała ona opis środowiska geograficznego okolic Ojcowa wraz z projektem i opisem granic przyszłego rezerwatu. Planowany rezerwat obejmował dobra Czartoryskich oraz grunty gminne wzdłuż Doliny Prądnika od Sułoszowej do Hamerni oraz Dolinę Sąspowską od wsi Sąspów do ujścia doliny w Ojcowie. Góra Złota Góra była przewidziana jako teren pod budowę zespołu zdrojowego w ramach regulacji obszaru uzdrowiskowego.

Rezerwat przyrody

Rezerwat przyrody, oprócz pełnej ochrony zawartych w nim zasobów naturalnych, miał – jak podkreślali autorzy projektu, profesor W. Szafer i inżynier S. Richter – służyć także jako teren badań naukowych oraz źródło przeżyć estetycznych zarówno dla turystów odwiedzających to miejsce okazjonalnie, jak i dla letników.

Projekt utworzenia rezerwatu w okresie międzywojennym nie został zrealizowany, a nowe inwestycje turystyczne, takie jak budowa dróg, elektrowni oraz kolejnych hoteli zdrojowych, uczyniły Ojców bardziej dostępnym dla szerokiej publiczności.

W okresie międzywojennym nie osiągnięto postępu w dziedzinie prawnej ochrony środowiska Ojcowa. Jedynie dzięki stanowczej postawie profesora Szafera udało się opóźnić lub nawet powstrzymać realizację planów zagrażających miejscowej przyrodzie.

Po drugiej wojnie światowej powrócono do starań o utworzenie rezerwatu. Energetyczna działalność profesora Szafera, pełniącego wówczas funkcję delegata Ministerstwa Oświaty do spraw ochrony przyrody, przyczyniła się do zorganizowania licznych konferencji, podczas których omawiano projekt przyszłego parku narodowego w Ojcowie. Obok profesora Szafera gorącymi orędownikami tej idei byli W. Marcinkowski, J. Kornaś, S. Smólski, S. Jarosz, T. Szczęsny i K. Bukowski. W latach 1946–1953 odbyło się kilka narad na szczeblu wojewódzkim, w Polskiej Akademii Nauk oraz w Państwowej Radzie Ochrony Przyrody.

S. Jarosz opublikował pierwszy opis Ojcowskiego Parku Narodowego, natomiast S. Smólski (ówczesny Wojewódzki Konserwator Przyrody w Krakowie) i T. Szczęsny (sekretarz Państwowej Rady Ochrony Przyrody) pod kierunkiem profesora Szafera prowadzili prace nad ochroną przyrody w Ojcowie i okolicach oraz opracowaniem projektu rozporządzenia Rady Ministrów o utworzeniu Ojcowskiego Parku Narodowego.

Utworzenie Ojcowskiego Parku Narodowego

Po zatwierdzeniu projektu przez Państwową Radę Ochrony Przyrody, na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 14 stycznia 1956 roku utworzono Ojcowski Park Narodowy, który był wówczas szóstym parkiem narodowym w Polsce i obejmował 1570,59 ha (obecnie 2145,62 ha). W 1981 roku, wraz z powstaniem Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w województwie krakowskim, utworzono wokół Ojcowskiego Parku Narodowego strefę ochronną o powierzchni około 7000 ha.

W 1997 roku dokonano korekty granic Parku, co doprowadziło do ich ponownego prawnego potwierdzenia. Powierzchnia strefy ochronnej, zwanej otuliną, wynosi 6777 ha.

Obszary parku

Podział powierzchni

Zgodnie z ustaleniami Planu ochrony ekosystemów leśnych i nieleśnych Ojcowskiego Parku Narodowego, ukończonego w 1993 roku, dokonano następującego podziału powierzchni OPN według typu zbiorowisk i stopnia ochrony:

• obszar ochrony ścisłej,
• obszar ochrony częściowej dla zbiorowisk leśnych,
• obszar ochrony częściowej dla zbiorowisk nieleśnych,
• obszar gruntów gospodarczych objętych ochroną krajobrazową (walory widokowe)

Struktura użytkowania terenu

Z administracyjnego punktu widzenia cały obszar Parku tworzy jeden Obszar Ochronny o nazwie „Groty”, obejmujący trzy obwody: Korytania, Złota Góra i Pieskowa Skała.

Po zmianach administracyjnych wprowadzonych 1 stycznia 1999 roku teren Parku znajduje się w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, na obszarze czterech gmin:

• Skała (1222,56 ha – 56,98% powierzchni OPN),
• Jerzmanowice-Przeginia (300,10 ha – 13,99%),
• Wielka Wieś (114,67 ha – 5,34%),
• Sułoszowa (508,29 ha – 23,69%).

Park posiada strefę ochronną zwaną otuliną, która obejmuje pięć gmin, w tym wymienione wyżej oraz gminę Zielonki. Strefa ta, utworzona uchwałą Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie 2 grudnia 1981 roku, pierwotnie miała powierzchnię 7000 ha, jednak w wyniku nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Ojcowskiego Parku Narodowego została zmniejszona do 6777 ha.

8 sierpnia 1997 roku wydano nowe rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie Ojcowskiego Parku Narodowego, określające jego granice, powierzchnię, granice otuliny oraz zakazy obowiązujące w OPN. Rozporządzenie to opublikowano w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej nr 99 z 21 sierpnia 1997 roku, poz. 607. Obecnie powierzchnia Ojcowskiego Parku Narodowego wynosi 2145,62 ha (zgodnie z § 1 wspomnianego rozporządzenia). Struktura własnościowa terenów w Parku jest następująca:

• łączna powierzchnia OPN – 2145,62 ha,
• grunty Skarbu Państwa w zarządzie Parku – 1387,48 ha,
• grunty Skarbu Państwa w innym zarządzie – 18,95 ha,
• grunty prywatne – 656,61 ha,
• inne grunty – 82,58 ha.

Położenie

Park leży w południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, około 16 km na północny zachód od Krakowa.

Administracja

Położony jest w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, na terenie gmin Jerzmanowice-Przeginia, Skała, Sułoszowa, Wielka Wieś i Zielonki.

Powierzchnia

Zajmuje 2145,62 ha, co czyni go najmniejszym parkiem narodowym w Polsce.

Strefa ochronna (otulina)

Strefa ochronna obejmuje 6777 ha i służy lepszej ochronie przyrody.

Zbiorowiska leśne

Na terenie Parku znajduje się 1529 ha lasów, co stanowi 71% jego powierzchni.

Grunty rolne

Obejmuje 366 ha użytków rolnych, czyli 22% powierzchni Parku, w tym łąki i pastwiska.

Zasoby wodne

Około 1% powierzchni Parku zajmują cieki wodne (m.in. Prądnik i Sąspówka), źródła oraz stawy.

Własność prywatna i inne

Około 30% powierzchni Parku znajduje się w rękach prywatnych lub w innych formach własności.

Obszar ochrony ścisłej

Obejmuje 249 ha, w tym część kompleksu leśnego Złotej Góry, Chełmową Górę z jej wąwozami oraz wąwozy Korytania i Skałbania, a także niewielki fragment szczytowy Góry Rusztowej.

Najwyższy punkt

Najwyższym wzniesieniem jest Chełmowa Góra o wysokości 473 m n.p.m.

Jaskinie udostępnione do zwiedzania

Należą do nich Jaskinia Łokietka o łącznej długości korytarzy 320 m oraz Jaskinia Ciemna o łącznej długości korytarzy 209 m.

Cele ochrony i powstania parku narodowego

Przyroda Ojcowskiego Parku Narodowego, w tym Doliny Prądnika, została w dużym stopniu ukształtowana przez działalność człowieka na przestrzeni wieków, zwłaszcza w średniowieczu. Wówczas poprzez wyrąb lasów, wypas i regularne koszenie dawne zbiorowiska leśne przekształcono w łąki, pastwiska i murawy. Obszary te są nie tylko istotnymi elementami krajobrazu parku, lecz także siedliskiem bogatej różnorodności roślin i zwierząt.

Szczególne znaczenie miały murawy ciepłolubne, które w chwili utworzenia parku zajmowały około 30% jego powierzchni. W latach 60. i 70. XX wieku doszło jednak do załamania gospodarki leśnej, co spowodowało drastyczne ograniczenie tych terenów w wyniku zalesień oraz zaniechania tradycyjnych form użytkowania. Doprowadziło to do zaniku wielu gatunków związanych z tymi siedliskami oraz całkowitego wyginięcia części z nich.

Aby przeciwdziałać tej utracie bioróżnorodności, w latach 80. XX wieku pojawiła się idea czynnej ochrony ekosystemów nieleśnych. Strategia ta zakładała odtwarzanie i ochronę łąk oraz muraw poprzez usuwanie drzew i krzewów, koszenie oraz wypas.

Od lat 80. prowadzono na terenie parku działania eksperymentalne związane z czynną ochroną przyrody na kilku wybranych obszarach. Z czasem rozszerzano je na kolejne miejsca, obejmując łącznie 27 odkrytych masywów skalnych, aby sprzyjać rozwojowi muraw kserotermicznych.

W 2018 roku wdrożono dodatkowe działania czynnej ochrony na 29 obszarach, które wcześniej nie były objęte tego typu zabiegami. Celem było powiększenie areału muraw kserotermicznych i skalnych, aby wspierać rozwój rzadkich gatunków oraz chronić krajobraz.

Ojcowski Park Narodowy kontynuuje te wysiłki, realizując projekty czynnej ochrony i wyznaczając stałe obszary wypasu w różnych częściach parku. Działania te podkreślają zaangażowanie w zachowanie i odtwarzanie cennych ekosystemów nieleśnych oraz związanej z nimi różnorodności biologicznej.

Opłaty parkingowe

Parking Pod Zamkiem

– Samochód osobowy: 8 zł za godzinę*
– Motocykl: 8 zł za godzinę*
– Kamper, minibus, furgonetka, mikrobus, przyczepa (w tym kempingowa): 15 zł za godzinę*
– Autobus: parkowanie zabronione
*Opłata za każdą rozpoczętą godzinę

Parking Złota Góra

– Samochód osobowy: 5 zł za godzinę*
– Motocykl: 3 zł za godzinę*
– Kamper, minibus, furgonetka, mikrobus, przyczepa (w tym kempingowa): 10 zł za godzinę*
– Autobus: 25 zł za godzinę*
*Opłata za każdą rozpoczętą godzinę

Parkingi w Pieskowej Skale

– Samochód osobowy: 8 zł za godzinę*
– Motocykl: 8 zł za godzinę*
– Kamper, minibus, furgonetka, mikrobus, przyczepa (w tym kempingowa): 15 zł za godzinę*
– Autobus: 25 zł za godzinę*
*Opłata za każdą rozpoczętą godzinę

Miejsca, gdzie można zjeść w Ojcowskim Parku Narodowym

Ojcowski Park Narodowy słynie z pysznych smaków, a przebywając w Dolinie Prądnika masz do wyboru kilka miejsc, w których można dobrze zjeść. Oto niektóre z lokali:

• Bar Sąspówka
• Przeg Ojcowski
• Golden Ziemniak Bar
• Restauracja bajo el Bottch
• Piwnica pod Bat
• Kawiarnia Nie Zapominajka
• Zazamcze
• Zajazd Wernyhora
• Restauracja Herbowa

Warto pamiętać, że niektóre z tych lokali mogą być czynne jedynie w sezonie lub w określonych terminach. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne informacje na stronach internetowych poszczególnych restauracji, aby uniknąć niedogodności.

Proponujemy także wizytę w Białowieskim Parku Narodowym, gdzie można zobaczyć jeden z nielicznych obszarów chronionych, w których występują żubry.

Zobacz także

Białowieski Park Narodowy

Ojcowski Park Narodowy